متخصصان در آزمایش حسی نوشیدنی، نمونهها را در شرایط مشخص میبینند، بو میکنند و میچشند و نتیجه را با واژهها و مقیاسهای از پیش تعریفشده ثبت میکنند. هدف ممکن است تشخیص تفاوت دو نمونه، توصیف ویژگیهای محصول یا بررسی میزان پسند مصرفکنندگان باشد. نوع آزمون به همین هدف بستگی دارد. یک نوشیدنی میتواند عطر قویتری داشته باشد، اما لزوما برای همه افراد خوشایندتر نباشد؛ این دو پرسش به بررسی جداگانه نیاز دارند.
در تجربه روزمره، معمولا میگوییم نوشیدنی خوشطعم، شیرین، ترش یا غلیظ است. در ارزیابی تخصصی، همین برداشتها با جزئیات بیشتری توصیف میشوند. عطر میوه چقدر واضح است، حس ترشی در کدام بخش تجربه پررنگ میشود و چه حسی بعد از نوشیدن باقی میماند؟ پاسخها زمانی قابل مقایسهاند که نمونهها درست آماده شده باشند و ارزیابها برداشت مشترکی از معنی هر واژه داشته باشند.
به مناسبت روز ملی کیفیت، در این مطلب روش کار ارزیابهای حسی را مرور میکنیم. تمرکز بر رنگ، عطر، مزه و حس نوشیدنی در دهان است؛ موضوعی که در کنار آزمونهای آزمایشگاهی به شناخت محصول کمک میکند. این توضیحات درباره اصول رایج علوم حسی است و نباید آن را گزارش اجرای یک آزمون مشخص در عالیس یا نتیجه مقایسه محصولات این برند دانست.

آزمایش حسی روشی منظم برای بررسی ویژگیهایی است که با حواس انسان درک میشوند. در نوشیدنی، دیدن رنگ و شفافیت، دریافت عطر، احساس شیرینی یا ترشی و توجه به بافت اهمیت دارند. شنیدن صدای باز شدن یا حبابها نیز میتواند در تجربه کلی مصرف نقش داشته باشد، هرچند موضوع همه آزمونها نیست. پیش از شروع، باید معلوم باشد کدام ویژگی قرار است بررسی شود و نتیجه به چه تصمیمی کمک میکند.
فرض کنید ترکیب یک نوشیدنی کمی تغییر کرده است. پرسش اول میتواند این باشد که آیا تفاوت آن قابل تشخیص است؟ اگر تفاوت وجود داشت، پرسش بعدی این است که دقیقا کدام ویژگی تغییر کرده است. برای دانستن اینکه مصرفکننده کدام نسخه را بیشتر میپسندد، به پرسش دیگری نیاز داریم. جدا کردن این هدفها باعث میشود یک آزمون ساده، نتیجهای فراتر از توان خودش به دست ندهد.
مزه به دریافتهایی مانند شیرینی، ترشی، شوری، تلخی و اومامی اشاره دارد. اومامی مزهای شبیه حس خوشمزگی در بعضی خوراکیهای پروتئینی و عصارههاست و با مفهوم کلی خوشمزه بودن یکسان نیست. عطر از راه بویایی دریافت میشود. آنچه در زبان روزمره طعم مینامیم، ترکیبی از مزه، عطر و احساسهایی مانند دما و بافت است. به همین دلیل، توصیف یک نوشیدنی فقط با شیرین یا ترش بودن کامل نمیشود.
وقتی نوشیدنی را پیش از چشیدن بو میکنیم، رایحه از مسیر بینی دریافت میشود. هنگام نوشیدن نیز ترکیبات معطر میتوانند از مسیر پشت دهان به بینی برسند و در شناخت طعم نقش داشته باشند. این توضیح کمک میکند بفهمیم چرا حس میوهای بودن با مقدار شیرینی یکی نیست. یک نمونه ممکن است به اندازه نمونه دیگر شیرین باشد، اما رایحه میوه در آن واضحتر احساس شود و تجربه متفاوتی بسازد.
ارزیاب آموزشدیده برای شناسایی و توصیف ویژگیها تمرین میکند. مثلا باید تفاوت میان شدت عطر، شیرینی و غلظت را بشناسد و هنگام امتیاز دادن، یک معیار ثابت داشته باشد. سرپرست گروه میتواند با نمونههای مرجع، معنی واژهها و نحوه استفاده از مقیاس را هماهنگ کند. نمونه مرجع، نمونهای با ویژگی شناختهشده است که برای یادگیری یا مقایسه به کار میرود. عملکرد ارزیابها نیز باید در طول کار بررسی شود.
مصرفکننده معمولا برای توصیف فنی محصول آموزش ندیده و قرار هم نیست چنین نقشی داشته باشد. نظر او درباره میزان پسند، تناسب محصول با نیاز و تجربه مصرف اهمیت دارد. بنابراین انتخاب افراد شرکتکننده باید با هدف آزمون هماهنگ باشد. نظر گروهی از ارزیابهای ماهر درباره شدت ترشی، به خودی خود نشان نمیدهد همه خریداران همان نوشیدنی را بیشتر دوست دارند. نتیجه هر گروه باید در محدوده پرسشی که از آن پرسیده شده تفسیر شود.
آمادهسازی با انتخاب نمونه و ثبت مشخصات آن شروع میشود. نوع محصول، سری تولید، شرایط نگهداری و زمان آمادهسازی باید روشن باشند. سری تولید به گروهی از محصولات گفته میشود که سوابق تولید آنها قابل پیگیری است. اگر نوشیدنی طبق راهنمای بسته به تکان دادن نیاز دارد، این کار برای نمونههای قابل مقایسه به یک روش انجام میشود. حجم سرو، ظرف و فاصله آمادهسازی تا آزمون نیز باید متناسب با طرح بررسی باشند.
ظرفی که بوی شوینده میدهد یا نمونهای که مدت بیشتری در محیط مانده، میتواند نتیجه را منحرف کند. برای محصولات گازدار، فاصله باز کردن تا سرو هم مهم است. برای نمونههای سرد، نگهداری و دمای ارائه باید کنترل شود. این آمادهسازیها برای آن است که ارزیاب تفاوت خود نمونهها را بررسی کند، نه تفاوتی را که از نحوه سرو به وجود آمده است. اطلاعات هر مرحله نیز باید قابل ثبت و پیگیری باشد.

در بسیاری از آزمونهای تحلیلی، به جای نام محصول از کد استفاده میشود. کدگذاری کمک میکند شناخت برند، ظاهر بسته یا انتظار قبلی، کمتر بر قضاوت فرد اثر بگذارد. فرد باید آنچه را در نمونه دریافت میکند ثبت کند، نه آنچه تصور میکند از یک برند یا قیمت مشخص انتظار میرود. استفاده از کد به تنهایی همه خطاها را حذف نمیکند، اما یکی از ابزارهای کاهش اثر اطلاعات بیرونی است.
ترتیب ارائه هم مهم است. اگر همه افراد نمونهها را با یک ترتیب ثابت ببینند، ممکن است جایگاه نمونه در نتیجه نقش پیدا کند. بسته به روش، ترتیب نمونهها میان افراد تغییر داده یا متوازن میشود تا این اثر کمتر شود. منظور از متوازن کردن، توزیع حسابشده ترتیبهای ارائه است. همچنین ارزیابها بهتر است پاسخ اولیه خود را مستقل ثبت کنند؛ شنیدن نظر فرد دیگر پیش از ثبت پاسخ میتواند برداشت شخصی را تغییر دهد.
رنگ، شفافیت، کدری، وجود ذرات و یکنواختی ظاهری میتوانند در فرم ارزیابی قرار بگیرند. دیدن ظاهر باید در نور و ظرف مناسب انجام شود تا یک نمونه فقط به دلیل نور متفاوت یا ظرف رنگی، تیرهتر به نظر نرسد. در بعضی آزمونها ظاهر خود موضوع بررسی است؛ در بعضی دیگر، اطلاعات رنگ ممکن است برای جلوگیری از اثرگذاری بر قضاوت طعم محدود شود. انتخاب شرایط به هدف آزمون مربوط است.
پررنگتر بودن همیشه به معنی کیفیت بالاتر نیست. رنگ باید با ماهیت و مشخصات همان نوشیدنی مقایسه شود. در محصولی پالپدار، وجود بخشهای نرم میوه ممکن است انتظار طبیعی باشد، اما در یک نوشیدنی شفاف همین ظاهر معنای دیگری دارد. ارزیاب ابتدا آنچه را میبیند توصیف میکند و بعد نتیجه با مشخصات محصول سنجیده میشود. از رنگ به تنهایی نمیتوان درصد میوه، مقدار قند یا ارزش تغذیهای را تعیین کرد.
در بررسی عطر، به جای عبارت کلی بوی خوب، میتوان ویژگیهایی مانند میوهای، مرکباتی یا شیری را متناسب با محصول تعریف کرد. شدت هر ویژگی هم جداگانه ثبت میشود. واژهها باید برای گروه معنی مشخصی داشته باشند؛ مثلا همه بدانند منظور از عطر میوه رسیده چیست. فهرست واژههای یک چای با نکتار یا شیر طعمدار یکسان نیست و استفاده از اصطلاحهای زیاد، بدون تعریف روشن، نتیجه را دقیقتر نمیکند.
در بررسی مزه نیز شدت شیرینی، ترشی یا تلخی با مقیاس تعریفشده سنجیده میشود. ارزیاب باید مقدار نمونه و شیوه بررسی را طبق دستور آزمون رعایت کند. گاهی توجه به زمان احساس یک ویژگی هم لازم است؛ مثلا شیرینی در ابتدا واضح است یا پس از نوشیدن بیشتر به چشم میآید. این توصیفها میتوانند به شناخت تعادل محصول کمک کنند، اما به تنهایی نسخهای برای تغییر ترکیب یا نشانه مقدار دقیق مواد تشکیلدهنده نیستند.
اگر یک نمونه بسیار سرد و دیگری گرمتر ارائه شود، تفاوت تجربه ممکن است به دما مربوط باشد. دما میتواند بر دریافت مزه، آزاد شدن عطر و حس بافت اثر بگذارد. بنابراین برای مقایسه در یک آزمون مشخص، دمای سرو باید از قبل تعیین و کنترل شود. این به معنی وجود یک دمای ثابت برای همه نوشیدنیها نیست؛ نوع محصول و پرسشی که آزمون دنبال میکند، در انتخاب شرایط نقش دارند.
برای توضیح بیشتر سازوکار این موضوع، مقاله چرا طعم یک نوشیدنی در دماهای مختلف تغییر میکند را بخوانید. در یک مقایسه حسی، اگر دما خود عامل مورد مطالعه باشد، نمونهها آگاهانه در شرایط متفاوت ارائه میشوند. اما وقتی هدف بررسی تغییر فرمول است، تفاوت ناخواسته دما میتواند تفسیر نتیجه را دشوار کند. به همین دلیل، ثبت شرایط سرو بخشی از اطلاعات اصلی آزمون است.
رقیق یا غلیظ بودن، نرمی، وجود ذرات، پوشش دهان و حس حبابها از ویژگیهای قابل توجه هستند. بعضی از این ویژگیها با اندازهگیری دستگاهی هم بررسی میشوند، ولی عدد دستگاه و تجربه فرد همیشه یک چیز را توصیف نمیکنند. مثلا احساس غلظت میتواند با دمای نمونه، مقدار هر جرعه و ترکیب محصول ارتباط داشته باشد. در فرم ارزیابی باید مشخص باشد کدام حس و در چه مرحلهای ثبت میشود.
گسی هم با تلخی یکسان نیست. گسی بیشتر به حس خشکی و جمعشدگی دهان مربوط است و ممکن است در کنار مزه تلخ تجربه شود. نمونه آشنای آن در مقاله طعم گس چای چیست توضیح داده شده است. جدا کردن چنین ویژگیهایی کمک میکند گزارش دقیقتر باشد؛ اگر فقط بنویسیم نمونه تند یا سنگین است، هنوز روشن نیست مسئله به مزه، عطر، غلظت یا حس دهان مربوط میشود.
آزمون تفاوت میپرسد آیا نمونهها از نظر حسی قابل تشخیصاند. یکی از روشهای شناختهشده، آزمون مثلثی است: سه نمونه ارائه میشود که دو نمونه یکسان و یکی متفاوت است و فرد نمونه متفاوت را مشخص میکند. در تفسیر پاسخها باید احتمال انتخاب تصادفی هم لحاظ شود. پاسخ درست یک نفر، به تنهایی برای نتیجهگیری درباره تفاوت قابل تشخیص کافی نیست و تعداد پاسخها و طرح آزمون اهمیت دارند.
ارزیابی توصیفی پرسش دیگری دارد: محصول چه ویژگیهایی دارد و شدت هرکدام چقدر است؟ نتیجه میتواند تصویری از ویژگیهای حسی نمونه بسازد که گاهی پروفایل حسی نامیده میشود. آزمون پسند نیز میپرسد مصرفکنندگان مشخص تا چه اندازه محصول را دوست دارند. ممکن است دو نمونه تفاوت قابل تشخیص داشته باشند، اما میزان پسند آنها نزدیک باشد. همچنین ترجیح یک گروه را نباید بدون بررسی به همه مصرفکنندگان تعمیم داد.
فرض کنید دو نمونه نکتار انبه برای مقایسه آماده شدهاند. ارزیابها میتوانند عطر میوه، شدت شیرینی و ترشی و حس غلظت را با واژههای مشترک توصیف کنند. اگر یکی غلیظتر احساس شد، ابتدا باید معلوم شود آمادهسازی و دمای دو نمونه یکسان بوده است. سپس میتوان نتیجه حسی را در کنار اطلاعات ترکیب و اندازهگیریهای مرتبط بررسی کرد. صرف احساس غلظت، مقدار میوه یا کیفیت کلی را مشخص نمیکند.
برای شناخت گروه محصول، توضیح مقدماتی نکتار میوه چیست به درک تفاوت آن با بعضی نوشیدنیهای دیگر کمک میکند. در این مثال، مقایسه نکتار با نمونهای همگروه و با هدف روشن، نتیجه قابل استفادهتری دارد. اگر یک نوشیدنی رقیق و یک نکتار غلیظ را کنار هم بگذاریم، فقط تفاوت آنها را دیدهایم؛ هنوز معیار مناسبی برای حکم دادن درباره برتری یکی بر دیگری نداریم.
نمونهای واقعی از این گروه، نکتار انبه عالیس است. صفحه محصول برای شناخت مشخصات عمومی آن کاربرد دارد، اما نتیجه یک آزمون حسی اختصاصی را نشان نمیدهد. مثال بالا آموزشی است و امتیاز یا نتیجه آزمایش این محصول نیست. برای مصرف، شرایط نگهداری و آمادهسازی نوشتهشده روی بسته واقعی را رعایت کنید تا تجربه محصول با شیوه پیشنهادی آن هماهنگ باشد.
بعد از ثبت پاسخها، باید معلوم شود دادهها به کدام نمونه، شرایط و روش مربوط هستند. در آزمون تفاوت، پاسخها با شیوه آماری مناسب همان روش تحلیل میشوند. در ارزیابی توصیفی، هماهنگی ارزیابها و شدت ویژگیها بررسی میشود. در آزمون پسند نیز مشخصات گروه مصرفکننده در تفسیر اهمیت دارد. میانگین پاسخها به تنهایی همه چیز را نشان نمیدهد؛ پراکندگی پاسخها و تناسب طرح با پرسش اصلی هم باید دیده شوند.
نتیجه ممکن است در توسعه محصول، بررسی یکنواختی سریهای تولید یا مطالعه تغییرات دوره نگهداری استفاده شود. برای مثال، کاهش عطر در زمان نگهداری میتواند پرسشی برای بررسی بیشتر ایجاد کند. پاسخ نهایی ممکن است به اطلاعات بستهبندی، شرایط انبار یا ترکیب نیاز داشته باشد. ارزیابی حسی میگوید چه تغییری احساس شده است؛ برای تعیین علت، اغلب باید آن را در کنار شواهد دیگر قرار داد.

بوی محیط، ظرف نامناسب، تفاوت حجم، فاصله زیاد میان آمادهسازی و سرو و گفتوگوی افراد پیش از ثبت پاسخ، میتوانند مقایسه را تحت تاثیر قرار دهند. خستگی حسی هم مهم است؛ بررسی نمونههای زیاد پشت سر هم ممکن است توان تفکیک ویژگیها را کاهش دهد. تعداد نمونهها، زمان استراحت و شیوه پاک کردن اثر نمونه قبلی از دهان باید با روش و نوع محصول هماهنگ باشند، نه بر پایه یک دستور ثابت برای همه آزمونها.
انتظار فرد هم در برداشت نقش دارد. اگر پیش از چشیدن بگوییم نمونه جدید خوشطعمتر است، پاسخ میتواند از همین توضیح تاثیر بگیرد. برای محصولاتی مانند شیر طعمدار، شناخت گروه و ترکیب به مقایسه درست کمک میکند. مقاله شیر طعمدار چیست این گروه را معرفی میکند. در آزمون تحلیلی، آشنایی با دسته محصول مفید است، اما اطلاعاتی که جهت قضاوت را از قبل تعیین کند باید کنترل شود.
بو و طعم معمولی، جای بررسی ایمنی محصول را نمیگیرد. برخی عوامل نامطلوب با حواس قابل تشخیص نیستند و چشیدن محصول مشکوک راه ارزیابی سلامت آن نیست. نمونهای که برای آزمون در اختیار ارزیاب قرار میگیرد باید از نظر شرایط مصرف مناسب بررسی شده باشد. آزمایش حسی برای شناخت ویژگیهای قابل دریافت با حواس طراحی میشود و لازم است در کنار برنامههای کنترل کیفیت و ایمنی قرار بگیرد.
همچنین خوشایند بودن یک نوشیدنی برای فرد، درباره ارزش تغذیهای یا تناسب آن با نیاز پزشکی او حکم نمیدهد. این موضوعها به اطلاعات ترکیب، برچسب و در صورت لزوم راهنمایی تخصصی مربوط هستند. تفکیک این پرسشها باعث میشود به ارزیابی حسی انتظار درستی داشته باشیم: این روش تجربه نوشیدن را منظم و قابل مقایسه توصیف میکند و برای پرسشهای دیگر به شواهد مناسب همان موضوع نیاز داریم.
آزمایش حسی نوشیدنی از تعیین پرسش شروع میشود و با آمادهسازی نمونه، کنترل شرایط، ارزیابی مستقل و تحلیل پاسخها ادامه پیدا میکند. رنگ، عطر، مزه و حس دهان هرکدام بخشی از تجربهاند. وقتی واژهها و شرایط روشن باشند، میتوان تفاوتها را دقیقتر توصیف کرد و نتیجه را در کنار اطلاعات تولید و آزمایشگاه قرار داد. انتخاب روش درست نیز مشخص میکند با کدام نتیجه میتوان درباره تفاوت، ویژگیها یا پسند صحبت کرد.
برای مصرفکننده، دانستن این مراحل کمک میکند تجربه شخصی خود را روشنتر بیان کند. به جای خوشم نیامد، میتوان گفت عطر کمتر احساس شد یا بافت با انتظارم فرق داشت. چنین توصیفی برای انتخاب بعدی و انتقال بازخورد مفیدتر است. در عین حال، برای محصولی با بسته آسیبدیده، بو یا وضعیت غیرعادی، چشیدن را به عنوان آزمایش به کار نبرید و موضوع را از مسیر رسمی پیگیری کنید.
آزمایش حسی نوشیدنی با چشیدن معمولی چه تفاوتی دارد؟
در آزمون حسی، هدف، نمونهها، شرایط سرو و شیوه ثبت پاسخ مشخصاند. ارزیابی میتواند با افراد آموزشدیده یا مصرفکنندگان انجام شود و روش انتخابشده به پرسش آزمون بستگی دارد.
آیا ارزیاب حرفهای میگوید همه مردم کدام نوشیدنی را بیشتر دوست دارند؟
خیر. ارزیاب آموزشدیده بیشتر برای تشخیص و توصیف ویژگیها به کار میرود. سنجش میزان پسند به مطالعه مصرفکنندگان متناسب با مخاطب محصول نیاز دارد و نتیجه آن هم به همان جامعه و شرایط مربوط است.
چرا روی نمونهها به جای نام برند کد میگذارند؟
کدگذاری در بسیاری از آزمونهای تحلیلی به کاهش اثر شناخت برند و انتظار قبلی کمک میکند. این کار همراه با کنترل ترتیب، شرایط سرو و ثبت مستقل پاسخها انجام میشود.
آیا نوشیدنی غلیظتر یا پررنگتر کیفیت بیشتری دارد؟
به تنهایی نمیتوان چنین نتیجهای گرفت. غلظت و رنگ باید با مشخصات همان گروه محصول و هدف ارزیابی مقایسه شوند. این ویژگیها معادل درصد میوه، ارزش تغذیهای یا پسند همگانی نیستند.
آیا مزه و بوی خوب برای تشخیص سالم بودن نوشیدنی کافی است؟
خیر. حواس همه مشکلات را تشخیص نمیدهند. تاریخ، سلامت بسته و شرایط نگهداری را بررسی کنید و برای اطمینان از سلامت، نوشیدنی مشکوک را نچشید.
نظر خود را بنویسید