آزمایشگاه کنترل کیفیت نوشیدنی، ویژگیهای محصول را با معیارهای تعریفشده برای همان نوشیدنی مقایسه میکند. این بررسی میتواند از آب و مواد اولیه شروع شود و تا ترکیب محصول، وضعیت میکروبی، طعم، حجم و سلامت بستهبندی ادامه پیدا کند. نتیجه آزمایشها، همراه با سوابق تولید، به تصمیمگیری درباره قابل قبول بودن محصول کمک میکند. خوشطعم بودن به تنهایی برای این تصمیم کافی نیست و هر عدد آزمایشگاهی هم معنای مشخصی دارد.
برای کسی که نوشیدنی میخرد، بیشتر این مراحل دیده نمیشود. او بطری را از قفسه برمیدارد و انتظار دارد طعم و ویژگیهای آن با نام و اطلاعات روی بسته هماهنگ باشد. پشت این انتظار ساده، اندازهگیری و ثبت نتیجه قرار دارد. آزمایشگاه کمک میکند تغییرهایی که با چشم دیده نمیشوند هم بررسی شوند و تفاوت میان یک تغییر طبیعی و یک مشکل احتمالی روشنتر شود.
به مناسبت روز ملی کیفیت، در این مطلب مسیر بررسی یک نوشیدنی را از دریافت مواد اولیه تا محصول بستهبندیشده دنبال میکنیم. روشها بسته به نوع نوشیدنی فرق دارند؛ برای مثال، آزمایش لازم برای شیر با آبمعدنی یا نوشابه یکسان نیست. توضیحات زیر درباره اصول رایج این کار است و به معنی اجرای همه آزمونها روی همه محصولات یا اعلام دستور کار اختصاصی یک کارخانه نیست.

کنترل کیفیت نوشیدنی از پایان خط تولید شروع نمیشود. اگر آب، شیر، کنسانتره یا دیگر مواد ورودی با مشخصات لازم هماهنگ نباشند، محصول نهایی هم ممکن است از ویژگی مورد انتظار فاصله بگیرد. به همین دلیل، شناسایی محموله، بررسی شرایط دریافت و انتخاب آزمون مناسب برای مواد اولیه اهمیت دارد. کنسانتره، آبمیوهای است که بخشی از آب آن گرفته شده و در تولید برخی نوشیدنیهای میوهای استفاده میشود.
نوع آزمون به ماده ورودی و خطرهای مرتبط با آن بستگی دارد. برای شیر، موضوعاتی مانند ترکیب، شرایط دریافت و وضعیت میکروبی مطرح است. درباره مواد میوهای، ویژگیهای ترکیب، بو و ظاهر و آلایندههای مرتبط با آن ماده میتوانند اهمیت داشته باشند. مدارک تامینکننده نیز بخشی از ارزیابی هستند، اما جای همه بررسیهای لازم را نمیگیرند. برنامه پذیرش باید روشن کند هر محموله با چه شواهدی قابل استفاده است.
آزمایش از یک نمونه انجام میشود، نه از تمام نوشیدنی موجود در مخزن یا همه بطریهای تولیدشده. نمونهبرداری یعنی انتخاب و برداشتن مقدار مشخصی از ماده یا محصول طبق یک روش تعریفشده. زمان برداشت، محل نمونه و نحوه انتقال آن باید با هدف آزمون هماهنگ باشد. اگر نمونه به درستی برداشته نشود، حتی یک دستگاه دقیق هم ممکن است تصویری قابل اتکا از وضعیت محصول به دست ندهد.
برای نمونه، آلودگی ظرف نمونه یا تغییر شرایط آن در مسیر آزمایشگاه میتواند بر نتیجه بررسی میکروبی اثر بگذارد. مشخصات نمونه، زمان برداشت و ارتباط آن با سری تولید باید ثبت شوند. سری تولید یا بچ، به گروه مشخصی از محصول گفته میشود که سوابق تولید آن قابل پیگیری است. این ارتباط باعث میشود نتیجه آزمایش فقط یک عدد روی کاغذ نباشد و معلوم باشد به کدام محصول و کدام مرحله مربوط است.
آب در بسیاری از نوشیدنیها سهم زیادی دارد و ویژگیهای آن میتواند بر طعم و رفتار محصول اثر بگذارد. بررسی آب، بسته به منبع و کاربرد، ممکن است شامل ویژگیهای میکروبی، ترکیبات شیمیایی و بعضی شاخصهای ظاهری باشد. وجود یک آب زلال به تنهایی پاسخ همه این پرسشها را نمیدهد. انتخاب شاخصها و حدود قابل قبول باید با نوع استفاده از آب و الزامات مربوط هماهنگ باشد.
یکی از اندازهگیریهای رایج، هدایت الکتریکی است که به میزان توانایی آب در عبور دادن جریان برق مربوط میشود و از یونهای حلشده تاثیر میگیرد. سختی آب نیز بیشتر به حضور کلسیم و منیزیم مربوط است. هیچکدام از این دو عدد به تنهایی نشانه سالم یا ناسالم بودن آب نیستند. نتیجه باید در کنار سایر آزمونها و مشخصات تعریفشده تفسیر شود، نه با یک قاعده کلی برای تمام آبها.
بریکس یکی از اصطلاحهایی است که در بررسی آبمیوه و بعضی نوشیدنیهای دیگر زیاد شنیده میشود. این شاخص برای برآورد مواد جامد محلول به کار میرود؛ موادی که در مایع حل شدهاند. قندها بخش مهمی از این مواد هستند، اما همه آنها قند نیستند. دستگاهی که برای این اندازهگیری استفاده میشود، شکست نور در نمونه را بررسی میکند و نتیجه با روش و شرایط اندازهگیری تفسیر میشود.
بریکس میتواند به بررسی یکنواختی ترکیب یا بازسازی درست یک ماده میوهای کمک کند، ولی برابر با درصد آبمیوه نیست. همچنین نباید آن را بدون توجه به ترکیب محصول، همان عدد قند جدول تغذیهای دانست. دو نوشیدنی ممکن است بریکس نزدیک داشته باشند و از نظر نوع میوه، اسیدیته یا بافت متفاوت باشند. دمای نمونه و آمادهسازی آن هم باید طبق روش آزمون کنترل شود تا مقایسه نتیجهها معنیدار باشد.
پی اچ یا pH شاخصی برای بیان وضعیت اسیدی یا قلیایی نمونه است. اندازهگیری آن در بسیاری از نوشیدنیها کاربرد دارد، اما این عدد تمام اطلاعات مربوط به اسیدهای محصول را نشان نمیدهد. برای بررسی مقدار اسید قابل اندازهگیری، آزمون اسیدیته هم به کار میرود. در این روش، نمونه با محلولی مشخص واکنش داده میشود و نتیجه طبق روش آزمون محاسبه میشود. این دو اندازهگیری مکمل هم هستند.
تفاوت آنها برای مصرفکننده هم قابل درک است: احساس ترشی یک نوشیدنی فقط از روی پی اچ پیشبینی نمیشود. نوع اسید، مقدار قند و دیگر اجزای محصول هم بر تجربه طعم اثر دارند. از طرف دیگر، پی اچ پایین به تنهایی به معنی حذف همه خطرهای میکروبی نیست. آزمایشگاه نتیجه را با مشخصات همان محصول و برنامه کنترل فرایند کنار هم میگذارد و از یک عدد نتیجهای فراتر از کاربردش نمیگیرد.
ارزیابی حسی یعنی بررسی محصول با استفاده از حواس، طبق شرایط و روش مشخص. رنگ، بو، طعم و حس نوشیدنی در دهان میتوانند با نمونه یا مشخصات مرجع مقایسه شوند. دمای سرو، ظرف، شیوه آمادهسازی و آموزش ارزیاب بر این مقایسه اثر دارند. این کار با چشیدن اتفاقی یک لیوان نوشیدنی فرق دارد؛ هدف آن است که مشاهدهها تا حد ممکن منظم، قابل ثبت و قابل مقایسه باشند.
برای مثال، تهنشینی در یک نوشیدنی پالپدار ممکن است با ویژگی طبیعی محصول و دستور تکان دادن بسته هماهنگ باشد، اما همان ظاهر در محصول دیگری نیاز به بررسی داشته باشد. پالپ به بخشهای نرم میوه در نوشیدنی گفته میشود. آزمونهای بافت، گرانروی یا رنگسنجی نیز در صورت نیاز به ارزیابی کمک میکنند. گرانروی، میزان مقاومت مایع در برابر جاری شدن است؛ چیزی که در تجربه رقیق یا غلیظ بودن احساس میکنیم.
بخش میکروبی آزمایشگاه با میکروارگانیسمها، یعنی موجودات بسیار ریزی مانند باکتریها، مخمرها و کپکها سروکار دارد. بعضی آزمونها برای بررسی شاخصهای بهداشتی یا عوامل فساد انتخاب میشوند و بعضی دیگر به خطرهای مشخص مربوط هستند. انتخاب آزمون به نوع نوشیدنی، مواد اولیه، روش تولید و شرایط نگهداری وابسته است. یک فهرست ثابت را نمیتوان برای شیر، آبمیوه و آب بستهبندیشده به طور یکسان تجویز کرد.
همه نتیجههای میکروبی هم فوری آماده نمیشوند. برخی روشها به زمان رشد و شرایط مشخص آزمایشگاهی نیاز دارند. نتیجه منفی نیز باید در محدوده روش و نمونهبرداری تفسیر شود؛ به این معنی که عامل مورد بررسی در مقدار آزمودهشده و با حساسیت همان روش شناسایی نشده است. ایمنی محصول با کنترل مواد اولیه، بهداشت و فرایند تولید دنبال میشود و آزمایش، بخشی از شواهد بررسی این کنترلهاست.
برای آبمعدنی، ویژگیهای منبع، ترکیبات و وضعیت میکروبی مطرح است. برای نوشیدنیهای میوهای، بریکس، اسیدیته، ویژگیهای حسی و آزمونهای متناسب با ترکیب محصول میتوانند مهم باشند. در محصولات لبنی، شاخصهایی مانند چربی، پروتئین یا مواد جامد بدون چربی، بسته به نوع محصول و الزامات آن بررسی میشوند. مواد جامد بدون چربی، بخش جامد شیر به جز چربی است و ترکیباتی مانند پروتئین و لاکتوز را در بر میگیرد.
نوشیدنی گازدار هم بررسیهای متناسب با خودش را دارد. میزان گاز و دمای اندازهگیری میتوانند در کنار وضعیت بسته و تجربه مصرف اهمیت پیدا کنند. کربناسیون نام فرایند حل کردن دیاکسید کربن در نوشیدنی است. برای آشنایی با اثر این فرایند بر تجربه نوشیدن، مقاله نقش کربناسیون در طعم نوشیدنیها را بخوانید. نتیجه آزمایش هر گروه باید با مشخصات خودش مقایسه شود.
در کنترل فرایند، شرایط تولید در زمان انجام کار بررسی میشود؛ مثلا زمان و دمای یک مرحله حرارتی، در جایی که چنین مرحلهای در فرایند وجود دارد. آزمایش محصول نهایی، بخشی از ویژگیهای محصول تولیدشده را نشان میدهد. این دو به هم وابستهاند، اما جای یکدیگر را نمیگیرند. یک نمونه محصول نمیتواند به تنهایی ثابت کند تمام لحظههای تولید با شرایط مورد نظر انجام شدهاند؛ سوابق فرایند نیز باید بررسی شوند.
پاستوریزاسیون نمونهای آشنا از فرایند حرارتی کنترلشده است که برای کاهش میکروارگانیسمهای هدف در شرایط تعریفشده به کار میرود. انتخاب دما و زمان به محصول و فرایند مربوط است. مقاله چطور شیر را پاستوریزه کنیم توضیحی مقدماتی درباره این مفهوم دارد. در تولید صنعتی، مناسب بودن فرایند باید با شواهد فنی تایید شود و اجرای آن نیز با اندازهگیری و ثبت اطلاعات دنبال شود؛ جوشاندن خانگی معادل این برنامه کنترل نیست.
ویژگیهای نوشیدنی داخل ظرف، تنها بخشی از کیفیت محصول آماده عرضه است. حجم یا مقدار پرشدگی، سلامت درپوش و اتصال آن، نشتی و خوانایی اطلاعات چاپی هم اهمیت دارند. بعضی از این بررسیها در خط تولید انجام میشوند و بعضی ممکن است با آزمونهای تکمیلی پشتیبانی شوند. هدف این است که محصول با بستهبندی مناسب و اطلاعات درست به مصرفکننده برسد، نه اینکه فقط نمونه داخل لیوان قابل قبول باشد.
در بررسی بسته، باید طراحی طبیعی آن را شناخت. برای مثال، روش آزمون نشتی یا ارزیابی اتصال درپوش برای همه ظرفها یکسان نیست. اگر محصولی به محافظت در برابر نور یا شرایط سرد نیاز دارد، این موضوع در انتخاب بسته و بررسی ماندگاری اهمیت پیدا میکند. سالم بودن پلمپ نیز به تنهایی کافی نیست؛ بسته باید با محصول و شرایط توزیع آن هماهنگ باشد. کنترل این موارد به همکاری بخشهای تولید، کیفیت و بستهبندی نیاز دارد.
تعیین ماندگاری به این پرسش پاسخ میدهد که محصول در شرایط مشخص، تا چه زمانی ویژگیهای قابل قبول خود را حفظ میکند. برنامه بررسی میتواند تغییرهای حسی، شیمیایی، فیزیکی یا میکروبی مرتبط را در زمانهای معین دنبال کند. نوع آزمون و فاصله بررسیها به محصول بستگی دارد. ثبت شرایط نگهداری نمونهها ضروری است، چون نتیجه یک آزمون بدون دانستن شرایطی که نمونه در آن بوده، به درستی قابل تفسیر نیست.
شرایط پس از باز شدن با بسته پلمپدار فرق دارد و راهنمای مصرف باید این تفاوت را در نظر بگیرد. آزمایش ماندگاری نیز مجوز نگهداری محصول در هر محیطی نیست. برای نمونه، اطلاعات کلی درباره ماهیت آب بستهبندیشده را میتوان در مقاله آبمعدنی چیست خواند، اما دما، نور و زمان نگهداری هر محصول باید از راهنمای خودش بررسی شود. تاریخ مصرف و دستور نگهداری دو اطلاعات مرتبط هستند.
اگر دستگاه اندازهگیری درست کار نکند، تصمیمی که بر پایه عدد آن گرفته میشود هم ممکن است نادرست باشد. کالیبراسیون یعنی بررسی رابطه نتیجه دستگاه با مرجعی معتبر تا میزان اختلاف آن معلوم شود. برای بعضی تجهیزات، کنترلهای دورهای با مواد مرجع هم انجام میشود. ماده مرجع، نمونهای با ویژگی شناختهشده است که به بررسی عملکرد روش یا دستگاه کمک میکند. تمیزی وسایل و آمادهسازی درست نمونه نیز در نتیجه نقش دارند.
مهارت کارشناس به اندازه دستگاه اهمیت دارد. او باید روش آزمون، واحد اندازهگیری، شرایط نمونه و محدودیت نتیجه را بشناسد. عددی که بدون واحد، روش یا مشخصات نمونه ثبت شود، برای تصمیمگیری کافی نیست. نتیجههای نزدیک به حد پذیرش ممکن است به بررسی دقیقتر نیاز داشته باشند. ثبت سوابق، مرور روند نتیجهها و رسیدگی به اختلافها کمک میکند علت تغییر پیدا شود؛ عوض کردن یک عدد یا تکرار بیدلیل آزمون، جای بررسی علت را نمیگیرد.

وقتی نتیجهای خارج از محدوده تعیینشده به دست میآید، باید مشخص شود به کدام نمونه و کدام سری تولید مربوط است. بررسی میتواند شامل روش نمونهبرداری، وضعیت دستگاه، آمادهسازی نمونه و سوابق تولید باشد. تا تعیین تکلیف، محصول مرتبط طبق رویه مصوب از عرضه خارج یا نگه داشته میشود. هدف، روشن شدن علت و تصمیمگیری مسئولانه است؛ نتیجه غیرعادی نباید فقط با کنار گذاشتن برگه آزمایش نادیده گرفته شود.
اقدام بعدی به ماهیت موضوع بستگی دارد و ممکن است بررسی تامینکننده، اصلاح تنظیمات یا ارزیابی محصول مرتبط را در بر بگیرد. اگر بررسی مجدد لازم باشد، دلیل و روش آن باید روشن باشد. پیگیری شکایت مصرفکننده هم میتواند اطلاعات مهمی درباره حمل، نگهداری یا یک سری تولید فراهم کند. به همین دلیل، کد تولید، تاریخ و مشخصات بسته برای ارتباط دادن گزارش مصرفکننده به سوابق کارخانه کاربرد دارند و نگه داشتن عکس آنها مفید است.
مصرفکننده معمولا به گزارش کامل آزمایشگاهی دسترسی ندارد، اما میتواند اطلاعاتی را ببیند که انتخاب و نگهداری درست را ممکن میکنند. نام دقیق محصول، ترکیبات، مقدار هر وعده، تاریخها و شرایط نگهداری در این دسته قرار دارند. مقاله راهنمای خرید آبمیوه روش خواندن این بخشها را توضیح میدهد. در فروشگاه، خوانایی برچسب و سالم بودن بسته را همراه هم بررسی کنید؛ این کار از نتیجهگیری بر پایه ظاهر یا نام طعم جلوگیری میکند.
برای نمونه، در معرفی نکتار انبه عالیس میتوان مشخصات عمومی محصول را دید. نام نکتار نشان میدهد باید آن را در گروه خودش بشناسیم و از مقایسه ساده آن با هر نوشیدنی انبهای پرهیز کنیم. با این حال، صفحه معرفی محصول، گزارش آزمون یک سری تولید نیست. تاریخ، دستور نگهداری و اطلاعات چاپشده را از روی همان بستهای بخوانید که خریداری میکنید.
آزمایشگاه کنترل کیفیت نوشیدنی، با نمونهبرداری، اندازهگیری و مقایسه با معیارهای مرتبط، به شناخت وضعیت محصول کمک میکند. بریکس، پی اچ، آزمون میکروبی، ارزیابی حسی و بررسی بستهبندی هرکدام پرسش متفاوتی را پاسخ میدهند. نتیجه قابل اتکا زمانی به دست میآید که روش مناسب، دستگاه درست و ثبت سوابق در کنار کنترل فرایند قرار بگیرند. برای همه نوشیدنیها هم نمیتوان یک فهرست آزمون و یک عدد ثابت تعیین کرد.
برای خریدار، آشنایی با این مراحل کمک میکند درباره کیفیت دقیقتر سوال کند و از یک ویژگی، نتیجهای کلی نگیرد. طعم خوب یا بسته سالم به تنهایی تمام اطلاعات را نشان نمیدهند. هنگام خرید، برچسب، تاریخ و وضعیت بسته را بررسی کنید و پس از آن دستور نگهداری همان محصول را رعایت کنید. در صورت مشاهده وضعیت غیرعادی هم اطلاعات بسته را برای پیگیری از مسیر رسمی نگه دارید.
مهمترین آزمونهای کنترل کیفیت نوشیدنی کداماند؟
بسته به محصول، بررسی مواد اولیه و آب، بریکس، پی اچ و اسیدیته، آزمونهای میکروبی، ارزیابی حسی و کنترل بستهبندی مطرح میشوند. فهرست و حدود پذیرش برای همه نوشیدنیها یکسان نیست.
آیا بریکس همان درصد آبمیوه است؟
خیر. بریکس شاخص مواد جامد محلول است و به تنهایی درصد آبمیوه یا مقدار دقیق قند جدول تغذیهای را نشان نمیدهد. ترکیب محصول و روش اندازهگیری در تفسیر آن مهم هستند.
آیا بو و طعم خوب برای تایید ایمنی کافی است؟
خیر. بعضی مشکلات با حواس قابل تشخیص نیستند. ارزیابی حسی فقط بخشی از کنترل کیفیت است و باید در کنار کنترل فرایند و آزمونهای مناسب قرار بگیرد.
چرا همه بطریها جداگانه آزمایش نمیشوند؟
بسیاری از آزمونها با برداشت و باز کردن نمونه انجام میشوند. به همین دلیل، برنامه نمونهبرداری همراه با پایش فرایند و کنترلهای خط تولید به کار میرود؛ یک نتیجه نمونه به تنهایی تضمین تکتک بطریها نیست.
اگر نوشیدنی پس از خرید وضعیت غیرعادی داشت چه کنیم؟
مصرف را ادامه ندهید. نام محصول، کد تولید، تاریخ، محل خرید و عکس بسته را نگه دارید و از مسیر رسمی برند یا فروشگاه پیگیری کنید. برای امتحان کردن محصول مشکوک، آن را نچشید.
نظر خود را بنویسید